SCENA A    V -  a

( Scena : Casa lui nea Baubek.Este curat. Se vede ca sunt asteptati oaspeti.În casa stau Baubek si fiul lui,Gevat.Cum vede Baubek venirea lui Alimseyit cu caruta,îsi manifesta bucuria,

zâmbeste. Apoi se rasteste catre Gevat care statea ca un prostanac :)

Baubek – Iesi afara si ajuta la deshamarea carutei (Gevat iese.Intra Alimseyit cu bocceaua sub brat )

Alimseyit – Iata,nea Baubek al meu,ce-am gasit eu,ce-ai muscat d-ta. Zis-am una,zis-am

alta,pâna ,în fine,am reusit.

Baubek – Foarte bine,foarte bine,asa ! Apoi,cu cât v-ati învoit ? Nici n-am apucat  sa între-

bam de sanatate .

Alimseyit – Pai,sunt bine ei.Multe ,multe salutari v-au transmis.Deh,dupa potriveala. Ca

sa stii d-ta, patru monezi de aur de cinci într-una,douazeci de mii de franci,trei kg de cafea,trei kg de zahar si o oita grasa de doi ani. Este suma potrivita.Nici  prea scump,nu e nici prea ieftin , ca ciorba fara niciun  gust. Stiu eu cum sa-mi aranjez afacerea...

Baubek – Foarte bine,  atunci. Allah sa ne dea zile bune,noua ca si celor tineri ! Allah sa le dea armonie ! Si tie sa-ti îndeplineasca dorintele.mai,Alimseyite !

Alimseyit – Odata cu ale celorlalti,nene ! Acum doua saptamâni ,când ai venit la mine pentru treaba asta,mai,nu spun ca sa-mi amintesc aici sacrificiile facute,eu am retinut ce vrei.De

atunci alerg si ma agit.Slava Domnului ca nu m-am compromis. Am ajuns la liman.Atunci sa fii si d-ta multumit. Zis-au stramosii : „om cu om,zeii cu ei.”Fireste,oameni buni,casatoriile se fac cu ajutorul oamenilor.Eu mi-am îndeplinit misiunea.Sa fii si d-ta multumit.De-  acum,

putem consdera ca s-a aranjat totul,da.Daca suntem sanatosi,a doua zi dupa aceasta sarbatoare facem si logodna. Treaba asta este usoarta. Eu plec ! (  Sculându-se în picioare,mai sta )

Baubek – Ce faci,mai,Alimseyit ?Stai,te rog ! Unde pleci,asa ? Trebuie sa fie mâncarea pregatita de cumnata-ta.Stai,stai,nu pleca !Trebuie sa manânci putina mâncare de nuntire .

Cum vine asta,sa pleci ?

Alimseyit – Va multumesc mult,nene Baubek !Nu se poate ca eu sa nu ma duc putin acasa,

pentru a reveni.Daca mai am timp,vin pe seara.

Baubek – Atunci e bine ! D-ta decizi. Da pe seara sa vii neaparat,da ? Asa-i ?

Alimseyit – Dar-ar  Domnul ! (Iesind pe usa )

Baubek – Regret,era bine daca stateai putin la masa.

Alimseyit – Ramâneti dara cu bine !

Baubek – Aha,Alimseyit,de suntem sanatosi,te duci si la nunta de logodna,nu ?

Alimseyit – He! Depinde de sansa.Sa apucam noi si ziua aceea !

Baubek –( Singur,vorbeste de unul singur ) Doamne,Dumnezeule,slava tie,am vazut

cu ochii si împlinirea acestei rugi.Acum cinci,zece ani,cine se gândea ca Gevat va creste si ne va oferi nunta de logodna ? Daca nu moare omul,vede multe ! De suntem noi cu totii sanatosi,de ne da voie Domnul,vom vedea si nunta de casatorie...Poate ca si pe nepoti...

Nu stiu,dincolo de acestea,ce alte rugi se vor mai naste ?Ce sa faci,nunta aceasta ne va cam îngreuna  pe noi ? N-o sa ieftinim noi ce are lumea scump. Decât sa ma rusinez eu, mai bine sa-mi azvârl banii ! Daca nu se poate,o sa scot la vânzare câte ceva capete de vite. N-o sa

ramâna gol tarusul din staul !De va fi sanatos,va munci si el,va câstiga si el.Dupa mine,n-are decât sa umble argat,dupa...

( Cade cortina )                                      traducerea: Güner Akmolla





FIKIRLERIN   SERBESTLIGI

Valeriu Cusner

Bas yazî,yahudilerîn II-cî  dunya harbînde,salgan durkulerîn basî,nevakît olîm lagerlerînde

aketîle edîler  olîmge.Men yahudi tuvîlman.Illa,1970 lerde bo satîrlarîn hakikatîn yasadîm,

o vakît,maga ve arkadaslarîma kîlît salîndî tusuncemîzge ve serbestlk emelîmîzge,çunku,

bîzler,o vakîtîn sistemîne karsî kelîp,bîr dayanma ve ruhca ayîrîmlî yaratkan edîk,er negadar kîskene isede.

Menîm ilk okuldan muallimîm,Titus Çergau bey,tuyup menîm siir askîmnî,maga III-cî sînîftan hediye ettî Eminesku nun kitabîn,sonra ritm,kafie,hece uyrettî,o zamanîn korînîsîne

kore.Bu olse duygusu maga omîrce bellendî,er bîr etkenîmde,etecegîmde,edebiyatka uzak bolsalarda.Ta kes,Ihtiyar Mirça lisesînde talebe ekende,Yas Politeknikînde ekende,edebiyat toplantîlarga barganda, okup  yazganlarîmnî.Zas ta Labis nî tanîdîm,universitate  talebelerîn edebiyat toplantîlarîna taraf alganson,sonra Marin Soresku nu ta kes,Bukres te Mihu Dragomir nî,Ceo Dumitresku nu, unutulmaycak  edebiyat gecelerî yasadîm uyunde,sonra onun salonunda Tîp enstitutun is talebesî kîbî.

Tugan sehrîmde,Cerlî Insaat Vakfînda proje  muhendisi kîbî,Radu Krisan nî tanîdîm,onî edebiyat toplantîlarînda korgen edîm denîz boyundakî Sutsu nun sarayînda Bugun Zuksek Mahkeme ) Buvîlîp, onda esîtken proletkulturlarman,bîr kîsîge  tuskunluk kosterîlgenlermen,

yalancî vatansuymesîmen,komunizmaga salîngan turkulermen, edebiyatsîlarîn boyîn ekmelerîmen,çunku her ne bolsa yaza edîler,sade basîlsîn – o zaman ihtiyac  tuydum  bo

kuvvetten uzak turayîm. 1968 lerîn basînda,ilkîn Tromis II dakî uyumde,sonra Radu Krisan nîn uyunde,Cenova Fenerîn katînda,konusmaga basladîk,Horya Agaricimen,o meshur pilot „bolsevik avcîsî” kîbî tanîlgan,bîrere penerlî sarbîrma asap,teransarap îsîp,bîraz sigara ya kave „Radu agamîz” onlarsîz bolalmaz edî. Eforye – Sud (güney ) ta oturgan H.Agarici bek kuvana

edî ballarîman,kop bolganlarîna,fransîzca siirlerîn okuy edî,bîznîde aldattî fransîz felsefesîne aylandîrîp,nasîl : Deskartes,Bergson,ve Jean Paul Sartre,Radu agamîz cesaret tabîp Palaton  nî

Aristotel nî ve Epikur nî tanîttî,maga emîr berîp alman felsefesînî uyreniyim,Spinoza man baslap,I.Kant man,Schopenhauer men,Hegel men, ve Heidegger men devam etkenîmîn sonunda  ozîmîznîde onlarga kosîp,komunizmaga toyganlar dep.

Ekserî,hepîmîz yazganlarîmîznî okuy edîk,sonra olarnî konuta edîk,sonra felsefelî  nutuk-

Larîmîzga kulusup,anlastîra edîk ciddi felsefe mektebîn,ograsîp kunun bîlgîsîne yetîsmege.

Balalîktan dostum,Paul Andreesku, politik cezalî çesit sebeplerden bolîp kurtulgan edî,keldî

bîzîm  toplantîlarîmîzga,ozîn temîz fikirlerîmen,o da metafizik satîralar yazgan edî,lirik ve

metaforalar  totîrîp,artistik duygusuman.Radu Krisan în dogîm kunun uyunde yasagan sonra,onda Marin Porumbesku da tabîlîp, o zaman  Kostenci nîn en meshur sanatçîsî,

Çizmaru,egzanecî,ve baskalarî,nasîl Irinarth Vartik,sair,sonunda kararîn berdî bîzge katîlmaga. Radu Krisan siirlerîn okudu,bunlarnî yakînda bastîracakman dedî.

Hepîmîz siyrek konusa edîk ; ekserî,us – dort bolîp,ya mende,ya Radu Krisan da.

Barabar  bolganîmîzga  kuvana edîk; yuksek fikirlerîmîzmende,es bîr fenalîk etmegenîmîzgede,hakkîmîz bar,serbest tusunmege ya konusmaga,dep, çure edîk.

Ekî sene gesken edî bo îslernîn baslaganîndan,yorgunluk tuyula edî, ket – kete siy-

reklese edîk,P.Andreesku eksîle  edî en kop,menîm îsîm denîsken edî ISPIF Kostenci ge.

1971 în kasîmînda Krisan hanîm kaber ettî ki kocasîn  sekuritate  kapadî,yazganlarîn aldîlar,es bîreuge tuydurma toplantîlarnî,dep,son ricasîn ayttî maga. So zaman tuydum ki bazî korîsmeler Irinarth Vartik nîn uyunde bolgan.

Su dakkada kol-yazîlarîmnî caktîm,arkadasîm Paul Andreesku gada kaber berdîm caksîn dep,sonra Danrte Stere,lise arkadatîma, sîmdî Insaat îslerîn sefîne kaber ettîm,onda salîsa edî Radu Krisan,tuyup ki onlarîn bîr seyden kaberlerîn yogîn.Binbasî Angel menî anketke  saldî,Mamaya bulevardîn binasînda asîk  kapîlarman.Maga berdî Radu Krisan în daktilo bolgan siirlerîn; 30 dakka kadar cangîz tasladî,okumam usun,sonra binbasî fikirlerîmnî

bîlmege îstedî.Bek anlamayman  siirlernî.degende ,belkî felsefenî ta yaksî bîlesîndîr,dedî.Anlasîla edî ki o kop siler bîle edî bîzîm toplantîlarîmîzdan.”Sen arkadas,penciredekî kîzîl seseknî fasistlerîn korîsken isaretî ekenîn bîlmedînmî? „Oga su

cevapnî berdîm : er balkonlarda turlu sesek bar.Aslînda,”Pencaredekî sesekler” siirîn es bîr alakasî yok edî bo suçlarman. Amma,”Kosedekî îstavroz” ? Fasistlerîn amblemîekenîn bîlmedînmî?Hakikaten bonî bîlmiy edîm,onustan kolayca berdîm cevapnî,ki, men omîrîmde

„îstavroz” kormedîm (o zaman binbasî kîzdî),fasistlernî gazata ya radyo dan bîlemen dedîm,bîrde,Radu Krisan komunist partisiîn uyesî ekenîn hatîrladîm.

Ekî saat tuttu bo terlengen eziyet,bîr kas kade su îsken edîm,anketsî  cebînden sîgarganda bîr kât,kozîmede karap,er soznî bakîrîp ayttî:”Boga ne dersîn?

Gençlîk kîska kanatlarman

Tuse kaltîrap  korkîdan.”

Buzladîm.Bo satîrlar menîmkî edîler,okugan edîm onlarnî Radu agamîzga ve Irinarth Vartik ke.Zor topladîm ozîmnî.Kol yazîlarîmnîa  cakkanîm usun,su cevapnî berdîm:”bo beyitlernî tuymadîm bergen defterînîzde,cevabîm yok.”  ”Nesîn yalan aytasîn?” dep bakîrdî anketsî.”Bîzîm memlekette caslarînm kanatlarîmî kîrîla?”

Bîr sanye sonra,cutkunup,su cevapnî berdîm:”Basta ayttînîz ki men felsefe bîlemen,îstesenîz bu siirnî anlattîrmaga ,men dermen ki caslar olgunluk colînda salîsalar,sapalanalar,zorluklarnî

tanîmadan.”O zaman binbasî bîr cigara cagîp sîktî.Bîraz sonra keldî,2-3 sayfanî yazdî,oku ve

imzala dep maga berdî.Dîkkatman okudum er sîranî,saskînlîkman anladîm ki es bîrîsî  Radu Krisan nî  kabatlemiy.

Insat îslerînde  salîskanlargada cayîldî anket,nasîl mudur bey,davada ayttî ki bîrîncî okuganda o siirlernî,bîr mesele barîn anlayalmadî,ekîncî okuganda,anladî ki bar bîr  suç.Sigu-

rantsa (Sekuritate) nîn kabaca askan yalanlarî Kostencilî ve Bukreslî yazarlarnîda captî,Puyu

Enake,Oktavyan Corcesku,saire Ana Blandyana; Kontemporan (Çagdas) mecmuasînda bîr mektupte ,asîklandî  ki o siirler hukumetke zarar ketîralmadîlar.Krisan hanîm maga  ayttî ki es bîr mektup cibermegen  Bukres ke,tuygan sonrakî,Paul Angel aile arkadaslarîda anketke kîrgen.Bellî edî ki eziyetsîler er bîr salîsmaknî „dava keregî” dep  ograskanlar,es bîr suç

bolmagan yerde,suç karap ceza bermek usun,aslînda,dogrî kalîblî kîsler kîmlîklerînnî koru-

maga  ozlerîne sekîlîp,cangîzlîkka kavuskanlar.

Kostenci Askeri Mahkemesî so suçnu  taba Radu Krisan da:”O bîr hukumetke karsî kelgen edebiyat yaratkanb.ve, 12 cîl mahpus cezanî bere.Belkîde onîn bîr kabatî bar edî,oga uyugan,o popaz  balasî edî, Bakîu betînden  bîr koyden,caslîgîndada fasistlîk etken; komunistlerge bo yaramay korune edî.

Radu Krisan 7 ay mahpus korgenson serbest etîldî,kalp hastalîgîna  tutulganson,( ekî kriz gesîrgenson) Gabriyel Dimisyanu yazarîn balaban katkîsî boldî onun kurtulmasîna,sade o sahitlîk ettî (Radu  nîn aytkanlarîna kore)  ki es bîr siirde dusmanlîk korînmiy.

Ozîn bîlgenîne kore,kapatîlmasîna arkadasî Bika,Marin Porumbesku boldî,menîm fikirîme kore.baskasî edî,1972 de Eminesku basîm evî sîgardî bedava onun yazganlarîndan  I- cî ciyîntîknî,”Kalpnîn pencîresîndekî sesekler”,ve 1974 te Albatros sîgardî  ekîncî ciyîntîknî

„Kuguga  yakîn”.Ekî cîl  sonra,kibbarlîgîman tartîldî,kun beterlîgîn hatîrlatîp,Bakîu nun cagîndakî dogum koyune, ondada  oz topragîna komîldî,arkasînda bîr oglan bîrakîp ve surumen olgen rüyalar.

Kutsal duygularman saklayman onun ekî kitaplarîn,onun insanî hatîrasîn,çunku o cesaretlî ve haysiyetlî insan parsasî edî,onun beyitlerî arada bîr menî bayîldîra:

„Tugan topragîmîz bos tastan bolsa

Kenede dunyada yaratîlmaz Romanya.”

Maga ve menîm kîbî Radu agamîznî tanîganlar usun,milletîmîznîn en balaban sairî  - Radu

Krisan  agamîzdîr.( çev.Guner Akmolla)