ALI    RIZA   CRIMIZADE

1870 – 1908



Unul dintre martirii revolu?iei Junilor turci din anul 1908 din Imperiul Otoman împotriva

Asupririi Sultanului Abdulhamid al II-lea (1876-1909 ,anii de domnie) ce se stabilise din

1896 în Regatul României,a fost Ali Riza Crimizade.

Ali R Crimizade se nîscuse în ora?ul  Istanbul în 1870,ca al doilea copil al profesorului Abduraman,care a decedat când micul Ali  era înca elev la ?coala primara,ramanând  în

îngrijirea sorei sale mai mari,Hatige,de care va  legat suflete?te toata via?a.                                            

Conform orânduirilor  epocii din Imperiul Otoman al lui Abdulhamid al II-lea,toate  bunurile

materiale ale  defunctului profesoe Abduraman au intrat în posesia statului,cei doi orfani fiind

pur ?i simplu arunca?i pe strada ; astazi,pare de necrezut.Dar a?a erau atunci  orânduielile în fostul imperiu al sultanilor.

Cules de pe drumuri de ”oameni de bine” (cum spunem azi ),î?i urmeaza totu?i  ?coala, folosind,dupa marturiile facute familiei mult mai târziu,cioturile de creion aruncate de unii colegi ca fiind nefolosibile.Greuta?ile întâmpinate cât ?i nedrepta?ile suferite din partea orânduirii sociale,l-au îndârjit pe adolescentul Ali Riza sa nu precupe?easca vreun efort pentru a înva?a,fiind convins ca numai înva?ând ?i cunoscând cât mai mult,putea sa ajute pe cei asupri?i,de o seama  cu el. Se înscrie la ?coala de ofi?eri de marina,pe baza unei selec?ii deosebit de exigente,având astfel asigurate condi?iile materiale indispensabile. În perioada

Cursurilor  la ?coala viitorilor ofi?eri ai Sultanului,ia legatura cu cercurile de nemul?umi?i fa?a de situa?ia socio-politica-economica din imperiu,cercuri înjghebate de unii profesori,în care

activau,bineîn?eles,în  clandestinitate absoluta,un mare numar de tineri ,viitori ofi?eri.

Din aceasta perioada nu se cunosc suficiente  amanunte,caci,murind la numai 38 de ani ?i în ultimii 10-12 ani ai vie?ii fiind absorbit aproape total  activita?ii pentru rasturnarea  Sultanului Abdulhamid,n-a avut timp sa relateze familiei amanunte,pe care poate ca nici nu le-ar fi relatat,chiar daca ar fi avut timpul ?i tihna necesara.Organiza?ia clandestina din care facea parte ca tânar ofi?er de marina?i profesor suplinitor la ?coala pe care o absolvise,fiind descoperita de organele de securitate ale Imperiului, reu?e?te sa se refugieze în Dobrogea,

în 1896,regiune înglobata regatului României dupa razboiul de Independen?a,1877-78.

Sosit fugar pe pamântul ospitalier al Dobrogei,intra în legatura cu organiza?iile locale ale mi?carii”Uniune ?i progres”(Ittihad ve terakki) printre ai carui frunta?i dobrogeni se aflau Ibrahim Themo,medic oculist,recent poposit ?i el din Imperiu,tot ca fugar,precum ?i localnici de ex. Celebi Mamut,hogea Seid Hilmi,pe atunci tineri.Dar chiar ?i vârstnici cu idei progresiste (pentru acea vreme,bineîn?eles) precum Velula Celebi.Acesta,remarcând calita?ile de corectitudine,dârzenie,responsabilitate ?i dorin?a de a fi de folos celor oropsi?i de nedrepta?i,îl ia pe tânarul Ali Riza sub obladuirea sa materiala,îl ajuta sa-?i echivaleze studiile  apoi  îi trece pe numele sau o suprafa?a de pamânt ?i în final ?i-l face ginere,dându-i de so?ie una dintre  fiice,Habibe (1873-1949),cu care au 3 copii nascu?i în 1899,1902 ?i 1908,ultimul

cu 8 luni înaintea mor?ii sale pe baricadele revolu?iei  Junilor Turci împotriva Sultanului Abdulhamid,care este rasturnat de la tron ?i înlocuit peste câteva saptamâni cu Mehmet al

V-lea – Re?ad,dar  aceasta zi nu este traita de Ali Riza,care în luna decembrie 1908 pazind podul Galata Saray,stand în gerul iernii timp de 24 de ore probabil ca a contractat o dubla pneumonie galopanta ?i cu toate  îngrijirile asigurate de doctorul Themo  Ibrahim,cum marturise?te acesta în scris,a decedat în bra?ele  acestuia,în locuin?a sorei sale Hatige din cartierul ”Giugi”.Timpul nu ne permite a prezenta activitatea acestui martir al tarâmurilor dobrogene pentru eliberarea poporului de care se sim?ea  indisolubil legat.Ca o caracterizare foarte succinta a întregii activita?i a lui Ali Riza Crimizade  redau cele scrise de colegul lui de idei ?i de lupta, despre decesul lui : ”am scris lui Enver Pa?a(ministrul de râzboi de atunci al Imperiului Otoman,membru marcant al mi?carii Junilor Turci) ?i i-am relatat faptele ?i sacrificial lui Riza ?i am solicitat ca sa fie înmormântat în cimitirul eroilor ”Libertate ve?nica”

împreuna cu cei 7 ofi?eri ?i 64 de osta?i turci cazu?i pentru libertatea poporului turc; cererea a fost aprobata.”

Într-adevar, sub monumentul ridicat eroilor poporului turc de la ”Hurriyeti Ebediye” din apropierea pie?ei ”Taksim”,se odihnesc osemintele celor 8 ofi?eri ?i 64 de solda?i martiri ai revolu?ieie Junilor Turci,care – cu toate limitele inerente perioadei ?i conjuncturii  interne ?i interna?ionale – au pregatit cu aproape un deceniu ?i jumatate ridicarea în masa a poporului turc pentru eliberarea patriei,alungarea ocupan?ilor ?i înlaturarea pentru totdeauna a regimului retrograd ?i opresiv al sultanatului.

Hagi  Fazal  Timur

(Nepotul defunctului,16.06.1992,Medgidia )





HATIRALAR

Sabri  Arikan,Kîrîm daki Soykîrîmî unutmayînîz

Anlatan :Memet Abdulla,derleyen Enver  Ozenba?lî

Hazîrlayan Necla Atagun Kalkay,s.60

1944 senesinin ilk aylarini  Krîmsk ?ehrinin yanîndaki köyde  (Golubinka da )geçirdik.O zaman Novorossiysk te,Anapa da, Temruk de haberle?meyi saglîyorduk. (O tarihte GAZ-AA

Arabasînda ?oforluk yapîyordum.780.Tek in?aat irtibat bolugu 9. Ordu):

Nisan ayînda bolugumuz Primorskaya ordusuna katîldî.Komutanî General Yeremenko idi.Kerç bogazîndan  botlarla ge?tik.Bir kaç gun Eski Kîrîm da dinlendik.Gerekli yerlerde gerekli i?leri yaptîk.Son gucumuzle Bahçesaray a bolugumuzle ula?tîk.Bir ka? kun sonra da bizleri Albat a gonderdiler.Alman askerleri ka?arken Buyuk Ozenba?  koyunu benzinle yakmî?lardî.Koyun halkî civar koylere dagîlmî?tî.Annem,Zemine teyze ve çocugu,?efika

abla ve ?aziye abla da Gavur koyundeki Demirci Kurtseyit in evine gitmi?lerdi Enver dayîmîn kaynatasî). Bir zaman sonra da annem ve ablalarîm Fotisela koyunde oturan babaannemin yanîna yerle?tiler.Çunku babaannem onlarîyanîna ?agîrmî?tî.

Ben boluk komutanîmîz ?epel den izin alarak araba ile Ozenba? koyune gidip ailemi

korecektim.Komutanîm 24 saat izin  verdi.Hazîrlîgîmî  yaptîgîm sirada yanîma Ozenba?lî

Seyit Omer geldi ve dedi ki,

* Topçu koyunde senin karînîn karde?i Eftâde  abla çocuklarîyla ya?îyor (Kocasî Appaz

Mamudov komunist ve kolhoz reisi idi.Alman askerleri tarafîndan hapise atîlmî?tî.)

Ben,Topçu koyune de ugradîm ve onlarî yanîma alarak Ozenba?a gittik.Fakat ailem Fotisala

koyunde idi.Sonra Fotisala koyune gittik ve orada ailemi buldum.?efika ve ?aziye ablam

benden kaçîyorlardî.Çunku beni tanîmîyorlardî.Ailemi oradan aldîm ve tekrar  Ozenba? koyune donduk.Koyde 700 evden sadece 10-15 tanesi yanmadan kalmî?tî.Kalanlarî ise  kapkara yanmî?tî.Koyun halkîndan  bazîlarî geri donup geldiler ve patates ekmeye ba?ladîlar.

Bundan sonra koyden uzakta oturan akrabalarîmî araba ile Ozenba? koyune ta?îdîm

(Cevayire abla Karalez koyunde oturuyordu).

Halk surgun  edilmeden 2 kun once boluk komutanîmîz toplantîda Alman  askerlerine

yardîm edenleri surgun edecekler diye soylemi?ti.O günu ak?am  ailemin yanîna gittim ve bu haberi onlara soyledim.Ailemin yanîndan donerken Kuçuk Suyrende  devriye askerleri beni tutukladîlar ve kurmaylîga getirdiler. Evraklarîmî  ve yol listemi askerlere gosterdigimde çok

?a?îrdîlar.Tatarlarda mî  askerlik yapîyor diye. O gece sabaha yakîn halkî surgun etmeye ba?ladîlar. Koyun  adamlarînî topladîlar  ve arabalara bindirdiler.

Bunu gören  boluk komutanîm : Sen Akmescit deki  tahliye kurmayîna git,belki aileni burada bîrakîrlar dedi ve Akmescit e beni yolladî. üç askeri de yanîma verdi. Akmescit de tahliye kurmayînîn komutanî olan Albay în yanîna girdik.

Albay – Hepiniz surgun edileceksiniz,sabahleyin yanîma sava? kahramanlarî ve vatanper-

verler de geldi,biz hiç bir sebebi kabul etmiyoruz dedi.

Fotisala ya geri donup geldim.Fakat ailemi bulamadîm.Arabayî Buyuk Suyren e dogru

surdum. Duvankoy ve Bahçesaray  arasînda (15-16 km) vagonlar dizilmi? bekliyorlardî.

Ailemin bulundugu vagon  hareket etmi?ti.Vagonlarîn  kapîlarî açiktî.Vagonlardan birinde

Osman amca ve karîsînî gördum.(Ay?e ve Hatice ablanîn babasî).Vagona atlayîp bindim ve sarîlarak opu?tuk,agla?tîk.Halkîmîzdan bazîlarî bizleri denize atacaklar diye agla?îyorlardî.

Vagonlarîn önu bo?aldîk?a hareket etmeye ba?ladîlar.

Bolugume donup geldim.Arabadan inmedim ve ba?îmî kollarîmîn arasîna alîp du?unmeye ba?ladîm.Halk surgun edildikten sonra kara bir duman her tarafî kapladî. Komiserimiz  Kogan

(Odesa lî Yahudi) yanîma geldi.

* ”Bu  güzel  yaz kununde kune? bile görunmuyor,suçsuz çok insan cezalandîrîldî” dedi.

Bu kara duman bir hafta kadar durdu.

Bundan sonra Karasubazar în  Bakî? Eli Koyu ne,daha sonra da Ortalan Koyu ne gonderdiler.

Koye keldigimizde  yalnîzca hayvanlar bizi kar?îladî (kediler,atlar,tavuklar,sîgîrlar...) Ahîrlara

yakla?tîgîmîzda içeride  bulunan  aç  hayvanlar bogurerek kapîyî zorluyorlardî. Tavuklar,

horozlar omuzlarîmîza çîkîyorlardî.Hiç bir insanîn olmadîgî koyde sadece hayvanlar vardî.

18 Mayîs dan sonra  2 ay daha Kîrîm da oturduk.”Kara Hasan”Sanatoryumuna gerekli mal-

zemeleri ta?îyorduk.Kunlerden bir kun beni kurmaylîga çagîrdîlar ve bana:

Bugun emir geldi,senin soyadînî  yahudi soyadî yapalîm,yakînda zaferimiz olacak,harpten sonra Odesa da kalîrsîn dedi.

Harbin ba?îndan beri onlarla birlikte idim.Çok du?unmeden cevabîmî verdim :

”Annem,çocuklarîm,karîm,akrabalarîm ve milletimin nerede oldugunu bilmiyorum,sizin isteginizi kabul edemem ve alnîma ne yazîlî ise onu görecegim ” dedim.

Bana yeni ayakkabî ve elbise verdiler.Emire göre iki silahlî askerin nezareti altînda Be?terek  teki alaya teslim edilmem gerekiyordu.Fakat  komutanîmîz  ”Biz onun görev

kagîdîna Be?terek e odun için gittigini yazar iki silahlî askeri de kamyonun arkasîna oturturuz” dedi. Vedala?tîgîmîzda  bütun  askerler beni omuzlarda ta?îdîlar. ”Sen pek-

çok  defa canîmîzî kurtardîn ve bize yardîm ettin,sana yurekten ?ukran borçluyuz ” dediler.

Ogle vakti Be?terek e gitmek uzere karargâhtan ayrîldîk.Oraya vardîgîmîzda halk toplanmaya ba?lanmî?tî.Erler,çavu?lar,ba?cavu?lar olarak hepimiz  93 ki?i idik.Aradan bir kaç

gun  ge?tikten sonra kamyonlara beton direkleri  getirip doktuler.Bize verdikleri kureklerle

çukurlar kazîp direkleri diktik,aralarîna dikenli tel çektik,boylece kendimizi tellerle kapatmî?

olduk.Geceleri kalkîp baktîgîmda dikenli tellerin arkasînda 2 metre ile silâhlî askerlerin nobet tuttugunu göruyorduk.Bizde ise hiç bir silah yoktu.Gunduzleri alayîn etrafînda otomatik

silahlî askerler bizim ka?mamamîz i?in nöbet tutuyordu.Günlerden bir kun,”Stude-Baker ”

marka 4 tane kamyon geldi.Komutan emir vererek e?yalarînîzî alîp kamyonlara binin dedi.Bizleri banyoya göturduler.Yîkandîk ve bize verilen elbiseleri giydik.Yine kamyonlara bindirilerek Akmescit deki  Kantarnaya sokagîndaki buyuk bir binaya yerle?tirildik. Orada

pek çok insan toplanmî?tî.Avluya 10-12 ki?ilik gruplar halinde silâhlî askerler nezaretinde çî-

karîyorlardî.Orada bulundugumuz bir gece kimse uyumadî.Çaldîlar, oynadîlar,lâfladîlar.

Sabahleyin yine  komutandan emir geldi; e?yalarînîzla çîkîn ve dorder ki?ilik  sîra olun dediler.Onumuzde ,arkamîzda ve yanîmîzda silahlî askerler bulunuyordu.Bizde yîrlamaya

( Savlukman kal sevgili vatanîm turkusunu ) ba?ladîk.

Gara geldigimizde  bizleri vagonlara yuklediler.Vagonlarda 2 katlî ranzalar vardî. Vagonlarîn kapîlarînî kapattîlar.Çavu?tan izin alîp Berya nîn vekili  General in yanîna gittim ve ”Butun askerler adîna soz veriyorum ve onlara inanîyorum,bize izin verin kapîlarîmîz açîk  dursun ” diye  rica ettim.General de izin verdi. Ayni vagonda Yunanlîlar

Bulgar,Almanlar ve T  urk vatanda?larî da surgun ediliyorlardî.18 günde Hokand  ?ehrine ula?tîk ve orada ailemi ara?tîrîp buldum.