KIRIM AHALI CUMHURIYETI’NIN KURULUSUNUN 93. YILINDA

(26 ARALIK 1917 - 26 ARALIK 2010)

Kirim Hanliginin Rusya’ya ilhak edilmesinin ardindan 134 yil geçtikten sonra, gelinen 1917 yili Rusya’sinda, Kirim Tatarlarinin bagimsizliklarina gidecek yol için gerekli sartlar olusmustu.

Ihtilalcilerin gün geçtikçe kuvvetlenmesinin yaninda, Çarligin ve Çarlik Hükümetinin olaylar karsisinda düstügü acizlik paralelinde müthis bir kaos Rusyanin her tarafina yayilmisti. Merkezi otoriteden umudunu kesen milletler de kendi çarelerine bakarak, bagimsizlik hareketlerini baslatmislardi.

Bu çerçevede Kirim’da da arayislar baslayarak, bir çok toplantilar yapilmis, nihayetinde 1500 delegenin katilimi ile 25 Mart 1917 tarihinde Akmescit’te yapilan Kirim Müslümanlari Vekilleri Kongresinde, 50 kisilik “Kirim Müslümanlari Merkezi Icra Komitesi”nin kurulmasi, Müslüman Vakiflarin bir müdürlüge baglanmasi, Kirim’da Muhtar bir idarenin kurulmasi için Kurultay toplanmasi ve bu Kurultaya katilacak milletvekillerinin seçilmesi hususunda kararlar alinmisti.

Kerson’da bulunan Kirim Tatarlarindan olusan Atli Alayin Kirim’a getirilmesi için Kirim Müslümanlari Merkezi Icra Komitesi’nce Cafer Seydahmet yetkilendirilmisti. Cafer Seydahmet, gerek Alay komutanina gerekse üst rütbeli subaylara durumu usulünce izah etmis, ancak ciddiye alinmadigi gibi asagilanmaya çalisilmisti. Hiçbirisi Kirim Tatari olmayan bütün subaylarin karsi çikmasina ragmen, Kirim Tatar askerleri ile kurdugu diyalog ve izledigi müthis strateji ile Cafer Seydahmet, Atli Alayin hakimiyetini eline geçirmeyi basarmisti.

26 Kasim 1917 tarihinde Kirim Tatarlarinin askeri kuvvetinin büyük bir kismi Kirim’da toplanmis ve bu tarihte de 20 yasini doldurmus kadin erkek bütün Kirimlilar dogrudan dogruya ve gizli oy ile milletvekillerini seçmeye baslamisti.

Cafer Seydahmet Kirimer, Hatiralarinda; “Kirim Türklerinin tarihinin en önemli noktasi KURULTAY kelimesi ile onun mefhumu ile canlandirmaya kalkismalari çok manali bir hareketti. Kurultay seçimlerinde yataklarinda hasta yatanlarin, yürüyemez halde bulunan ihtiyarlarin çocuklarina: “Sizlere hakkimizi helal etmeyiz!” diye kendilerini seçim sandiklarina götürdükleri görüldü. Kurultay!... Türkün ruhunda bu kelimenin ne inanilmaz mucizeli tesiri, ne esiz kudreti varmis… Kirim Türklerinden %90’indan fazlasinin seçimlere istirakinde vaziyetin, endisenin tesiri kadar da KURULTAY’a inanmanin rolü oldu…” diyerek Kurultay’in ruhunu ve anlamini çok güzel yorumlamisti.

Kirim Müslümanlari Merkezi Icra Komitesi tarafindan Kurultayin usul ve sartlarina yönelik kararlar alinmasindan sonra, Kurultay Milletvekilligi için bütün Kirim’da yapilan seçimler için Yalta, Akmescit, Kefe, Kezlev ve Or Kapi olmak üzere 5 seçim bölgesi belirlenmisti. Seçimler neticesinde Yalta’dan 24, Akmescit’ten 19, Kefe’den 16, Kezlev’den 11 ve Or Kapi’dan 6 olmak üzere, 5’i kadin toplam 76 Kurultay Milletvekili seçilmisti.

Kirim Tatar Milli Kurultayi seçimleri gerek Türk, gerekse Islam dünyasinda tam demokratik usullerle gerçeklestirilen ilk parlamento seçimleriydi.

Kurultay günü Kirim’in her tarafindan yüzlerce misafir Bahçesaray’da toplanmis, oteller, hanlar, kahveler dolmus, pek çok evde misafir almisti. Bu coskulu günde Kirim’in bütün sehir, kasaba ve köylerinde, Türk Tatar daireleri, evleri ve sokaklari Tarak Tamgali “Gök Bayrak”larla süslenmis, büyük senlikler yapilmisti.

Kurultay günü Bahçesaray’in büyük caddesindeki kahveler kapilarina kadar halkla dolmus, her tarafta milli, siyasi meseleler konusulmustu. Kurultayin ögle namazindan sonra toplanmasi kararlastirildigindan, Hansaray’a bitisik bulunan Han cami, o gün hiçbir bayramda bile görülmeyen derecede kapilarina kadar siki siki dolmustu.

Nihayetinde Kirim Tatarlarinin istiklalini ilan edecek olan 1. Kirim Tatar Milli Kurultayi’nin açilisi, 9 Aralik 1917 tarihinde Kirim Tatarlarinin tarihi bassehri Bahçesaray’da muhtesem bir cosku esliginde toplanarak gerçeklestirilmisti. 

Kurultayin Bahçesaray’da toplanmasi ve ilk resmi açilisin Hansaray’in Divan Odasinda yapilmasina karar verilmesinde, siyasi hareketin bu milli karakteri rol oynamisti. Namazdan sonra, Kurultay Milletvekilleri Divan Odasina geçerken bando, Çelebi Cihan’in “Ant Etkenmen” marsini çaliyordu. Milletvekilleri Divandaki yerini aldiktan sonra, Kirim Müslümanlari Merkezi Icra Komitesi Baskani sifatiyla Numan Çelebi Cihan, açis konusmasini yapti ve milletvekillerinden en yaslisinin baskan seçilmesini teklif etti. Kapishor köyünden Haci Ali Efendi, baskanlik kürsüsüne geçerek, Baskanlik Divani olusturuluncaya kadar Kurultayi yönetti.

Kurultay Baskanlik Divanina oy çoklugu ile Numan Çelebi Cihan, Cafer Seydahmet, Haci Bedrettin ve Ismail Gaspirali’nin kizi Sefika Gaspirali seçildi. Baskanlik Divani, Divan Odasindaki toplantinin sona erdigini ve bundan sonraki Kurultay’in belediye dairesinde devam edecegini bildirerek toplantiyi bitirdi.

Belediye binasinin salonunda toplanan Kurultay Katipligine; Ismail Lemanof, Ali Badaninski, Halil Çapçakçi, Yakup Kemal seçildiler. Yogun geçen müzakerelerin ardindan, 26 Aralik 1917 tarihinde Kurultay, 18 maddelik Anayasayi ile birlikte resmi sembolleri kabul etti ve bir sene süreyle parlamento halinde çalismaya karar verdi.

Parlamento Baskanliginin yeniden olusturulacagindan geçici baskanliga da en genç üye olarak Osman Kalgay getirildi. Yapilan oylama sonucunda Parlamento baskanligina 3 Baskan olarak Hasan Sabri ayvaz, Cafer Ablay ve Abdülhakim Hilmi seçildi. Parlamentonun Rusça katipligine Ali Badaninski, Türkçe Katipligine ise Seyitömer Tarakçi seçildi.

Kabul edilen Anayasaya göre; her milletin kendi kaderini kendisi tayin hakki kabul ediliyor ve “Kirim Ahali Cumhuriyeti” (Kirim Demokratik Cumhuriyeti) ilan ediliyordu. Parlamento, ayni gün ilk Kirim Tatar Hükümetini kurma görevini sabik Kirim Müftüsü ve Kirim Müslümanlari Merkezi Icra Komitesi Baskani Numan Çelebi Cihan’a verildi.

  

27 Aralik 1917 tarihinde kurulan Milli Hükümette görev dagilimi asagidaki gibi yapildi.

    * Milli Hükümet Baskani ve Adalet Bakani : Numan Çelebi Cihan

    * Savunma ve Disisleri Bakani                    : Cafer Seydahmet

    * Din Isleri Bakani                                          : Ahmet Sükrü

    * Egitim Bakani                                               : Ibrahim Özenbasli

    * Maliye ve Vakif Isleri Bakani                       : Seyit Celil Hattat

 Parlamento; Milli Hükümete verdigi güvenoyundan sonra, 1918 yilinin Subat ayinda toplanmak üzere çalismalarina ara verdi.

Çok kisa süreli olmasina ragmen, gerek kurulan demokratik Türk Cumhuriyetleri arasinda ilk olmasi ve gerekse Kirim Tatarlarinin Istiklalinde oynadigi rol bakimindan Kurultay üzerinde önemle durulmasi gereken bir konudur.

Kurultay Hareketini, Kurultay’i ve Demokratik Kirim Cumhuriyetini, 93. Yildönümü vesilesiyle gururla aniyoruz.

Fotograftakiler soldan saga; Maliye ve Vakif Isleri Bakani Seyit Celil Hattat, Parlamento Baskani Hasan Sabri Ayvaz, Milli Hükümet Baskani ve Adalet Bakani Çelebi Cihan, Savunma ve Disisleri Bakani Cafer Seydahmet