TATARLAR
                                            II

                                  Tarihî  Roman
                            Aralik 1943 – Agustos 1967


            Tariday dünyaga togilgen kirimtatar milletime, birlesmesi
                                    usun bagislayman...
                                                        2009  Kostenci

                  Motto: Hak berilmez, alinir!
                       
                              I-nci bolim  :    Qirim

   “Biz ketermiz Qirimdan, ey, yar, ciyinday, toyday,aytir da aglerim,
     Tuvganlarimiz qalacak, ey, yar, magraskan koyday, aytir da aglerim.
     Ot bastirip ketermiz, ey, yar, kapini çeklep, aytir da aglerim,
     Kayerlerde cürermiz, ey, yar, kalentir  beklep, aytir da aglerim.
     Tütep qalgan ocakqar, ey, yar, sönermi eken, aytir da aglerim,
     Tatar halqi horluqqa, ey, yar, konermi eken, aytirda aglerim.(...)”
Yari karangilik isinde siqlim-siqlim tatar toli, Kostenci’nin “Modern”denilgen sinema saloninda, ve simdi cirlangan aciniqli durki, erkezni, aqay ele apaqaylarni cilata...
Qatipte dayansin tariday  togilgen garip millet,dünyanin dort- bir yagina...Suleyman birsemeki dediler, Islamov sankem, salgan cas artistnin adin, o da  guzelmi, guzel,seside sonday tatli. Asil bo cüma aqsami, islerin- kuslerin taslap, Alla’ga emanet etip, koyden, arabalarin apaqay- balaman totirip togildiler collarga tatarlar...
-Nesin? Sebep ne, bo marebelikte?
      Desen eger, Qirim Ansamblosi oynay, yani spektakol bere.Anau qasak qirimlilarni ketirgen trenmen, vaporman, kamyonman, marebenin sonindaqi felaket, simdi toplay bizlerni tyatroga,qirimtatar tyatrosi kosterip...Onlarin degenlerindiy “yaksi”, aruv demek. Araliq aynin basindamiz, kristyanlar ozlerin bayramlarina kirmezden evvel.
     Mustapas’tan Kostenci’ge asilgan colda, saretasin bir kenarga tartqan Kosta çokay,
karap tura, miyiklarin astindan aytip:
-Surumen colni, solni, kapaganlar, dersin ki ketiyatirlar anau sikâr Qirim Hanligina ya
da Konstantinopol’nin bos kayalarina...Qayda o Qismet, butun Dobruca’nin bereketli topragi bizge  qalar edi!
   Simdi, mubarek cüma kununde, üyle avganda, karti- casi, balasi-sagasi, atalarimizin
aytkaninday, “Singene sala, qurt oynay!” degenlerine kore, kozlerin tikkenler sçenada salgan cas artistke,em tuydirmadan, oyali krepdesin cavliklariman koz caslarin sileler, baslarin sallap bir- birine:
- Mayday aga cüregimizge! degendiy etip.
       Aralarinda cerlesalmay, qurtli baladay qiymildagan abaylari,erkezin o belli
Mensure qartileri, neden bilmem, cerinde oturalmay.Baqsan, aqsam, silapsini cilli pesin artina salip, us quman suvni ciltip, arqasin cüganson, Qur’an oqumaq usun solay kiyingen edi: keten kolmek,yakasinda emde cenlerinde iyne oyalari korune tura; uzun keten donin ustune sabuvli entarini salip, bir ince zilge ozinni memnuniyetmen usatip, belinden ekige kesilgendiy etip, asaga asilgan kilinlerin kosterip, astarli sabuvlisiman qabarip, ekide, balaban-balaban, aldina salingan ceplerine qollarin say siplap!Qaverengi irkasi cenli, moyninda Qapali tüymeleri caltiray tura! Aselet Qirim kiyafetin sandigindan sigargan, bo ansambloga kostermege! Sade olarmi adet-kiyim saklagan? Sasi tatli gri renginde ekige bolingen, ince-ince orilgende, aqtan griyge usuna dogri asila, anca ipek qaramik renkli grebimen renklese.Simdide, balaban salonda, oz-ozine basin koterip qonusti:
-Anau cas bek aruv saldi! Bo ne ayta, so? Qalkta oni dinliy, qiymildamadan... 
“Ay- qirimtatarlarin milli alyametleri olup buyuklik ve yukseklik delyalet ider.Ay yaninda duran yildiz milleti Hudayina koterir. Ay ve Yildiz ile teziyin süslengen al bayrak – türk- tatar alemin oz sesine alip, namus ve milletin muhafaza yolunda yukselmey ve gaet dogru yol tutmaga davet ider.”
- Nesin ondayin malumatça qonusa?
- “Biz, Rusiye’de yasagan türk-tatarlari dahi evel zamanlarda milliy bayraga malik idik.1903 senesinde yazilgan siirde,Tercüman gazetemiz ve onun reisi, Ismail bey Gasprinski, bizim Ay ve Yildizimiz! Siirni dikkatle dinleniz.Dilyaver cas söylene:
Olay degenimen, sigavuydi sçenanin basina esmer guzel bir cas:
       “Ne içün sad olmayayim men, ziya ehvan,
         Bugun bayram kunüdir gonüller sad olsun!
         Yigirimi yil itti hizmet bize”Terciman”
         Bu guzel hizmeti onin mubarek olsun!”
Salondaqi halk nefesin almaga cesaret tapmay turganda, sibin bile usalmay, degende, cani sigilgan Mensure abayin sesi cayildi erkezge:
-Bayram, dep, ne ayta, so, aqizlar?
     Qatinda kulusmeler tuyuldi, turup ayaqqa, birev, on yaktan, parmagin erinine bastirip
“ssst!” dep solengen boldi “solenmeniz manasina”, Senya’da, aldinda qiymildaybergen Mutlu’ni sigardi salonin basindaqi kiriske:
- Endi seni almaycaqman, tatalarinman taslaycam, ulum, es terbiyeli oturmadin! Depte aytavuydi balasina isindeki dertni.
        Dort yasinda balasigin mugayip cilayatirganin tuyganda, sesin cimsatti emde esi Mendu effendige yaqinladi.Heyecandan, turmadan surte o da terli betin ve moynin, beyaz ve oyali patiska mendilimen, karsisinda, alsaraq boyli ve sarisin aqayman konusip:
- Teran semende otursun , salondaqi cemaatni ratsizlay, dep, aylanayatirganda, Mendu’nin sesi esitildi:
- Senya, mina tanitaniyim, Refat effendini, Qirim’li artistlerimizden!Refat’qa aylanip:
Menim hanimim,Senya! Menim hanimim Nayim effendinin ablasi bola emde Moterem effendinin qardasi!
- Ya? Sav boliniz! dep, kulumsep, Refat Senya’nin qolin aldi Mutlu’nin mirmirlarina diqqat etmeden.Sonra, ciddi :
- Nayim effendi bizim bas-tepemizde, sizde, hanim, onin ablasi, sag boliniz!
Spektakolni kormege meraq Senya, sozin uzatmadan:
- Musade beriniz, men ansambloni bek begendim, ne bizde, ne de Pazarcik’ta bonday yuksek rütbede artistlerimiz yoq! Bizgede buyuruniz bir siborekke, rica etemen!
       Ayttida kirdi salonga, qalabaliqtan cerine cüralmay,”Dort Qizlar” oyunina karagan millet, dünyasin unutqan! O guzel qirimtatar qizlarida, sahneni dolasqanda,sankem koylerinde, ele o Qirim’nin unutulmaz koylerinde bir toyda oynaylar, amanasida,  Dobruca’ga   ketirgenler ozlerimen barabar Qirim’nin kunesin...
-Qarasu Dort-qizlar oyini: Seytamet, Abdulmecit, Bilal, Arif qizlari! Alqislaniz!
Ayaqqa turip qol sapildatqanlarin betlerinde onday bir carik korune edi ki, tatarin lâfqa ustasin bizde degenindiy “cennete cerin korgen” dep aytayiq! Zor toqtatildi alkislarin yaratqan heyecani, ele nevaqit sçenaga siqti bir sarqici, Senya hanim cerine yetisti, Mensure abayda  memnuniyetmen qiymildamadan oturip dinledi o Qirim durkusini:
       “Anau biznin sersemsik
         Apaqayin cöytkan, vay, vay!
         Qidiripta cürup, qaripsik,
         Kezlevden tapkan, vay, vay!”
Salondaqi halq ekinci  sefer salinganda birlesuviydi cirlap artistmen barabar; anca Nazife Osmanov, Rusiya Yildizi “Tin-Tin” Kefe oyinin oynap sasirganda halqni, su sözler dolasa edi heyecan toli salonni:
- Moskova Festival’inda oynaganda, ruslarin balaban artistleri, Dolinskaya kibi,” bo oyunni senelerce unutmaz miletimiz”degen, çünkü bo “canli oyun”.Recepova’nin meshur Kirim durkulerimen son berildi spektakolga, ansamblo artistleri ve salondaqi cösqan halq
qusaqlasip cilasqanda...
     Artiq koz caslarin tiyalmagan Mensure abay, uluna, Mennan effendige yaqinlap, soni
aytti yuksek sesmen, aselet esitilsin dep:
- Bonday ansambli Dobruca kormedi! Koyimizgede ketiriniz, balam!
- Azaplar’ga, Azaplar’ga degende oyerdeki cemat, Qirim’li Refat’in “kelermiz” sözin almadan dagilmadilar.
      Mendu effendi tutqan Mutlu’ni sol qolindan, kozleri qizarip murnu tolgasik cilagan bala toqtaganga usay, koterilip ayagin usuna, qaray hanimini.
- Ana! Kimlermen qonusa ogadar canlandirip isteklerin? degende, qatina Irvanye keldi, ailede cas kelinsek, kulkusinide toqtatalmay qonusa:
- Mendu-akam, hi, hi! Anau qartanam kop qonusa ya, mende ozime kore bir artistaman,
dep, qurulip, kule-kule bir boldiq, hi, hi!
- O neday, o? Sözge esapman atilgan aqay, em dinliy cas kelinsekni, emde Senya’ni korip “kel” isaretin etmege meraklana. Bo     Irvanye’de  aqrabasi bolip cevap beklemeden aytqanlarina, cüreginden tasqan kulkuge toyalmay:
- Mendu-akam, toy entarisin kiygen abay, sala:”Samalaca qaptan parsasi / Sal ne kerek /Bizler minda  bolgan sora /  Halk ne kerek” hi, hi...
      Ozi aytip, ozi kulkusine tüyülgende, saladan siqqanlar cöllarina izlandilar: kimisi üyune, qasabali bolip, kimisi koyine, koyli bolip, erkeklerimizin ileri kelgenleri yunanin “Berlin” lokantasina toplasip.Qolayman toyularmi Qirimlilarin tatli-tatli anlatmalarina?
Hatta, o kunleri, birisi aytqan koyin ocasina: “Biz Vetan”, degen, mecbursiniz bizni qaramaga”...

                                                                          *
           Ay cariginda asilgan koy, topraq cöliman, yazdaqi kurgaqlikman arabanin tegersiklerine qolaylik bere aylanmaga, atlarda yaqsi, cölni cütup keteler...Bala, cas ,qart
yuqlay, sade Meryem qiz, anasi Anife hanimin aldinda otirip, kozlerin ciltirata ayman yildiz toli kokke.Sekiz yasinda bolsada anlay tura baya meselelerni: marebeni kordi, olip catkan kisilerni kordi, sabirman bir kose otmegin beklengenin bildi pitmez muhacirligin cölinda...Amma simdi,bo qayirli tatarlarin arasinda, unuttu rusnida, qasip cürgenlerinide, qorqiman catip, qaltirasip, qoyan yuqularindan sersemlegendiy etip uyanip, ertenmen turganda...Babasi doktor, elbette kabinet quracak, qastalarni aruv etecek, artiq kim tusunsin camanga?
   Yavas, yavas, yuqu basti, uzun kirpikleri onin qara ve caltiragan kozlerin cümdurdi.
Kuz  bo sene uzaldida qaldi, cavunlar baslasa, belkide karga aylansa, avalar suvitip, o zaman koylerin arasindaqi cöllar qatip qalsa, tas cölday bolip, qolaylik berer qidirip cürgen, aqraba – asabay cöklagan tatarlarga.Bir ya eki kisimen kelinmez bir koyden anaubir koyge, araba toli misafir ketirgen tatarlar, bo qis, Qirimlilarman bir yerde tabisip, sirdasip, marebenin fena qaberlerin dinlep, Dobruca’ni kiskene Qirim ettip...
-Bo romen degenide, yaqsi eken, qarismaylar, siz minda serbest yasaysiniz, oz adetlerinizni unutmadan!

                                      *                  *                      *   

“Mirça” liçevin qatindaqi mektebin art odalarin birisinde Nayim effendi birsiyler yazip otura balaban büro bolgan masasinda.Qatinda eki aqay bar, birisi Sitosman effendi, Bas Muftusu Romanye’nin, anau biriside, Deluruj-Keraci yaqin koylerin ocasi emde muallimi, Yusuf effendi. Ep Dere-Boyli bolganlari usun,ve milli toplantilarimizda tabisqanlari usun, Aqbas’in ocasi, Seyadin effendimen dost ve cöldaslar.Bas –Muftumiz da kelgen, ocalarday beter, ozin koyine, Tatlicaq’qa 10 qane Qirimli’ni alip musafir etmege.Tuygaman, sirtli ve saqaci Seyadin raat taslamay aqayni:
-Agamiz,sizin koyinizdeki bolgan baylar es bir koyde tabilmaylar! Putun deniz boyi baqsaniz bola, sade ondan kelgen paralarni esaplasak, siz alip qarayabilesiniz en azdan
elli qane!
          Basin koterip qaramay bile Nayim effendi, miyiq astinda denilgen kulkuni tuydirmadan.Betindeki terlerin  mavi cauligiman sürtken muftu agamiz qonusa:
-Ula, qardasim,aytmaq qolay! Kim istemez bayram bolsin er kun?  Bazi yerde cemaatimiz cigitçe davrana, basqa zamanda da unuta o cigitlikni...Bizler, qatiyik, insanlarman çalisamiz, onlarin algan qararlarina yesirmiz!
- Ondayi dogri, dep lâfni böldi Nayim effendi.Sen, dedi, basin koterip yazganlarindan, Seyadin, 20-25 kisi, yani 5-6 aile alarsinmi? Sargol’den ketirgen qaberin kayday? 
- Men alarman, dedi Seyadin cas oca, ama Sargol’dekiler “alamaymiz” degen qaberni bildirdiler...
- Oni ozleri biler...Sizge bolermen,eki Dereboyliga, depte kuldi...sonra, koterilip bürosindan, uzatilip iskembesin arqasina catqan kibi, aytti, kozlerin tigip eki ocanin koz- bebilerine: zamanlar erkezge agirlik kostere, marebe vaqiti tuvilmi,ya? Zaten ozimizge kereklerni zor tabistirganda, almanlar cenile ekende, fronttan yaman qaber kelgende, bizlerde zamanimizin qurbanlari boldiq!E-hey! Gesti o bereketli bayram kunleri! Artiq bilalmaymiz neler –neler korecegimizni! Depte, ayaqqa turganda, qapidan, esmer, orta boyli, yuksek mannayin astinda qara, ottay cangan eki kozi fikirlerin qaynasqanin anlatip,  
bir aqay kirdi,yabanci korgende tartilacak boldi, ama sonra taniganday bolgani usun, kulup, qolin uzatti vatandaslarina:
-Qoskeldiniz! Yaqsisinizmi?
- Sau bol, arumiz, siz degendiy, yaqsimiz! dep, cevabin ustalikman bergende Seyadin, ürmetli bir davranmaqni isinden kelgenin tuydurdi musafir aqayga, çünkü, qarsilarinda dr.Amet bey bar, o da, Qirim’da Maarif Reisi, Cafer Beyimizmen barabar çalisqan
1917- lerde! Bek balaban kislerimiz bolgan milletimizin arasinda!! Episinde, Seyadin, Moterem effendiden, apakayin dayisindan bile...Yaqinlap Nayim effendige, aile arasinda oga Nayim akay demege alisqan cas oca, aytti:
- Nayim aqay, ber sen maga listemni, biliyim kimlerni aketecekmen koyime.Menim cemaatim azir vatanga qarsi milliy boricin qarsilamaga!Koyim bekliy sabirsizliqman musafirlerimizni!
      Bo sözlerge quvangan Nayim effendi  listeni uzatti:
- Sende bes aile bar edi, koyin kiskene dep! Simdi bolir yedi! Razisinmi?
- Bo mesuliyet anyak- minyak dep qonusulmaz, aqam! Sesmen oqidi listeden: Isa Aliev, Ali Osman Oglu, Serman Serman, Aza Sultan, qiziman, Zade Yusuf, Pera Ismail–qizi, Abdula Abdulaev, ve Sukri Alim,apaqayiman, Qirim’lilarin tilinde apay.Kayerdeler?
dep, soradi.Men koyden eki arabaman keldim onlarni almaga.
- Sau bol, qardasim! dedi quvanip Nayim. Episi azirler ketmege, bek qalabaliq bolgan Balkan haninda catip-turalar...Ayda sen arabalarin obirga!Es qorqma jandarmalardan, romenlerin  valiysi bile vaziyetni.
               Say degenimen, aldi cölin Seyadin oborga dogri, o yerde taslagan edi zaten koydeslerin: Suliman aqayman Resat aqayni.Kislerin yavas cürgenlerine bazi bir urulip ketkenin tuymay kalganda, oz-ozine sölendi oca:” Ey, seni, Quday,bogadar kisi issiz cürse bo qasabada, ne asap ne ise, ya, bonlar? Atlaganda genis soqaqni oborin cölin tutip, bir payton ura yazdi oni, o da kuldi: iqballi eken alacak kislerim” dep, izlanip.
   Aytkanday, bo yerde tatar toli,Qirim’dan, koylerimizden, qasabadan...Dersin ki tatarlar taada belsengenler kosmege, “Ak Toprakni” ala qarap bo qayirsiz dünyada!
- Selamun Aleyküm! dep toktaldi qalabaligin ortasinda, betlerinden anlap ki bonlar oni beklep turgan muhacirler. Kene yuksek sesmen baqirdi, erkezin esitip kelmesi usun: “Men Aqbas koyin ocasiman, qarsinizga keldim Qirim’li alip koyime musafir etmege! Mina listemdeki tatarlar! Degesik, qatindaqi qalabaliq qabardi, onin kozine meraqman, quvnaqman karaganlar taa fazla yaqinliq kosterdiler.
          Zaten kobisi koyin-cerin tapqan eken, qalganlar bir-birine seslenip tabistirdilar kereklilerni, yarim satke barmadan cerlestiler arabalarga alip Aqbas dereboy koyin cölin...Ne qalabaligi (esiyasi) bolacak memleket terk etip, qizil ordidan qasqan, simdi, 1800 - lerdeki kibi, garip tatar qulunda? Birer boksa, bek azlarinda valiza degen evropali cük...belkide yarisi bos...Bek siyrekte bar kitap tasiganlar ...
         50-55 km bolsada cöl, tas cöldan ketkende, oni bizim aqilli tatar 45 ete qara cölni aydap koy ve tarla isinden...Tüz cöl, on yaginda koy üyleri, alsaq tobanman cabilgan ekseri,siyrekte bir tas qalavli yuksek, nemse üyleri korine, tobeside tolaman cabilgan.Ya nemse ya çokay üyleri onlar.Qolin koterip denizin sapildap qara topraqqa urulgan koprikli dalgasina, Sayedin oca anlata:
- Qaraniz solga, bo yerlerde  bahsaliq etken tatar baylari bar, olarin cürtlari, qorantalari asil Kiskene Tatlicaqta, ama mosiyalari bar, biz romencege uyup çiftçilikke mosiya dep aytamiz ya! Aff etersiniz, biz olarga yaqinda musafir bolarmiz, aruv ve insaniyetli kisilerdir onlar.Sonra, qaraniz on yaqqa, koringen koyin ati Perveli, o da tatar koyi! Cemati bek aruv!Insaniyetliler em milletperverler!
- Siz, Sayedin oca, erkezni aruv dep maqtaysiniz, kun gesip yamanligin kormiyik sade! Dedi oga sert qarap, Serman, meslegi aytilganinday, injenier, emde cer astindan maden sigarganlardan ! Oga urmetmen karagan cas oca, say dedi:
- Serman aga, asan kormedik, tuymadik, yamanligin, qatipte yaman dermiz yaqsini?       Bo sözlerge arabanin isi kuldi ciberdi, er kez zeviqlandi, degendiy. Biraz sonra, Aza Sultan’in qundakta qizi cilayim etti, aqaylar qonusmalarin toqtattilar, balanin ratligina tusunip, yuqlasin dep oni. Bayirin ustune siqqanson, artiq Acilar ve Aqbas tavi koringenson, yavasigan sesimen oca anlatmasina devam etti:
-Ana, bo tavin asasinda menim koyim! Bizler minda kormeden ostik Qirim’ni, dedelerimiz anlatalar ki bo yerler bek usaylar Aqmescit taraflarina, bizlerde o yerlerden kosip kelgenmiz... Ya ! Bireu bir sey aytmagani usun, oca kene qonusti: Vatanga asret osemiz, oni kormeden koz cümip anau dünyaga ketemiz, bo yerlerin yesilligin, tavin yuksek agaslarin usata, usata, yasaymiz,Qirim’dalarga! Negadar aruv bolsada bo romen milleti, onlarin “os kormeleri” bizni ciltmay, ozimizin topragimizday bolmay, Kok Bayraknin celpiremesin tisimizde koremiz!On’ usun men sunday bir siy uydurdum, cemaatim ayta oni: 
    “Aqbas menim tuvgan yerim
      Cilay - osken oz besigim.  
            Oynay – cürgen bir koysigim,
            Oh, ne aruv, bir üysigim!

             Aldi,arti, qoca bayir,
             Eki cani sepa, sair.
             Bir koysiktir, ati Aqbas,
             Menim usun bir elmaz tas.“
- E-e-e! Oca efendi, siz asil sair ekensiniz, bizge aytmadiniz bu istidatinizin barin!dep, eni –quni sevinip basin salladi Zade Yusuf aqay, koy muallimi bolgan marebegesik Fotisala’da.Sade bu söz “elmaz tas” bir saire tusunceni yarata! Sag bol, koyin cematide bilsin senin qiymetin!
Erkez “ondayi onday”dep, bas sallaganda korinmegen bir kokteki kuvetke, denizden
kelgen katti cel, simdi, noyabir basinda, er neqadar kunes ciltsada yazin sicagin taa
cöytmagan topraqni, burustirdi murun-bas.Qoy cünunden anasin orgen atqisin toplap sarindi oca, anaubirileride palto- ceket tuymelediler, sade arabaci, Abdula –aqay tuymazdan kelip denizin celin, qamsini acinip urdi atlarina...Deniz arqada qalsada, onin sertligi baya cöl uzunu tuyuldi, tavdan kelgen sicakli cel eskende, koyin üyleride basladi korinmege.Em nemse mallesi, emde Sarigol korine turganda, oca mecbur boldi anlatmaga:
- Bayir ustundeki koy,anavi, pitisik tavga, o dir Aqbas. Aldinizda koy, yuksek kilise kubbeleri koringen, o nemselerin 5o sene evel qurgan koyleri, nevaqit Bucaqtan, Rusiye betinden qaytip keldiler...Olar üylerin satip kettiler bo koynide, mukan, oltean degen romenler aldilar, cerlesip minda.Onin ta aniyaginda, anau bayirga, asik turup Karaomer, Keraci  betine, emde bayirin asasina tizilgen alsak üyler, Sarigol degen tatar koyi.”Taa neler  aytabilermen musafirlerime” dep tusungende, Isa  Aliev degen universite profesori qonusti:
- Oca, ayt sen maga, bo yerden direksyani bilsen cögrafiya korinisinde, qayaqta qaldi Qirim, qayaqta bola Istambul?
      Tusunup turgan ocaga yardimci boldi arabaci:
- Qiblada Qirim, Sirtta Türkiye! dep.Birde kamsisiman kosterdi endi qarangiliqqa batacak koknin gri-mavisin,solin, onin.
        Kulumsegen oca,qaradi diqqatiman musafirine, ince –nazik adam, kozleri mavi,
beti  sarisin, yorgun, turlu fikirlerge ezilgen alim kisinin  karayisi...Cevapni berdi:
-Bo yagi, tavin torasina asilgan kok, diyik,Qirim’ni kostere ...olay dediler qartbabaylar...
Anau bir taraf, bayirlarni carip ketken bulutlar, Istambul’ni taba dep ayta ediler babaylar balaligimizda ...Amma, boni hal etermiz, simdi koyimni ve onin yaqsi cematin taniycaksiniz...Ana camimiz, onin arqasindaqi cürt  menim baba cürtim!
      Aqiiqaten koyine tuskun oca, quvanip kosterdi normal üylerini, oga saray bolip koringenlerni ! Arabalar toralap kirdiler genis ve portasiz azbarga, urecek bolgan itlerni ozi toktatti bir –eki lâfman, aldlarina cüvirip kelgen kislerinde yardimiman: babasi, aq –saqal taslagan qart oca, Qurtasan,  anasi, Sasne abay, pestimalina qolin surtken emde qiymali kozlerinde qunakman qaragan apay, qiz qardaslari, Sidiqiye, Urqiye, ul qardasi Mobin, berberlik etkeni koyde.Onlarin arqasina pisqani da, kence Ekrem.
- Babay, Naym effendi maga emanet etti qan qardaslarimizni.Endigi aftaga kelecek ta bar, Abdula birde Ali degenler, ailelerimen, olarman barabar doktor Amet Ozenbasli, bek balaban bir tatar, ministru bolgan Çelebi Cihan’in kununde, o da kelecek.Bizim qan ve din qardaslarimiz olar, birlesip yardim etmek kerek.
- Balam, qorqma, tusunme es boga, koyimizin aqaylari-apaqaylari, musafir süyer kislerdir, milliyetçidirler. Sargol’in ocasiman qonustinmi?
- Qonustim, dep, cevap bergen cas oca, qaray nasil üyune kirip yerleseler uzaqtan kelgen misafirler.Emde qamir asin qoqisi bar, cirta insanin murunin,onday aruv naneli birde may qizartmasindan bolganin anlatip.Er alde, bo qoqilar, em siborek, emde kobete, dep tusungende, sözlerine aylandi, babasina qarap, yavasitip sesin, tuydurmadan etrafqa:
- Iliyas istemiy. Insan, eger istese, koruner. 87- 90 koyden 22 - si keldi sade muacir almaga.En kobileri Azaplar’in baylarina dogruladilar.Deluruj’ga da ketildi, azda bolsa.
Bizim musafir sayimiz 24 kisi boldi balalariman barabar, este az tuvil.Qatlanacaqmiz, bugun epimiz menim ayat ve iskerimde tosek salip catarmiz, yaringa toplarman cematimni ve aile, aile, bolistirermen.Bo milli boricdir! Haysiyetmen becerecekmiz bo isni...Insalla!
    Derken, babasi oni teselli etti, qolin omizina salip yavastan.Sonra  aytti:
-Bir qas kun, bir qas afta, ay ve ya cil, episin qarsilarmiz! Yarin soyarman toqlini, et bolsa, un, may, bar!Qizlarda, kelinlerde, qol qosarlar sipranin azirlenmesine.Qar etme!
     Eki üyun arasinda, qapilar yakin, ve  yaqin qapilarin ortasindan cöl asip, üyleri alsaq, tastan yasalganlari belli turip, bazi parsalarin siguvindan,(qolay tuvil ya tasni kesmek) olaytip ustunden islanip, kreslenip, cüruse simdi bir tatar ailesi üyken qunaq bolip, nesin desen, Qirim Vatanlarindan misafir kelgen!
    Üyleride, bir ayat, bir isker! Olay etip yasalganlar.Qart üyunde osaq basi korine tura, tartmalarga da savutlar tizilip qalgan ayatin ortasinda.Qirim’da qurgan üyleride tipqi onday eken! Minda, Aq-topraqqa kelipte, adetmi denistirecekmi insan? Cas ocanin üyune qarasak, o beyaz kiresli, teran ta yuksek  duvarlari bar beyaz kires urulgan saribasigin ustune ustaliqman, ep beyazli, osagida, iskerde sade, tartmasida beyaz kiresmen berilgen yaqinda.Gri bolgan qapi- pencirenin qatinda beyaz kires caltiray, camige qadar korinip.Eki balada, Ciuci, 8 yaslarinda, Kinkorer, dort yasinda, bir turli cerlerin tabalmaylar bo qalabaliqta! “Bir üy toli, qaytmasina tusunmegen musafir bolarmi kese yarisinda?” dep aytacakllar ama, neneleri es qaramay olarga.Qardasin qolindan abiylikmen tutqan ulsik, bir ara soradi meraqli anlatqan qartanasindan:
-Qartanay, biz qayda catacaqmiz?
Onin cevabi kelgesiq, neneleri isaret etti aqilli oturmalarina.
          Tisarda, bo arada, qalabaliq arta.Bala- saga tizilgenler etraf qalavlarin ustune,
ne korer ekenmiz dep, qaraylar. Sirtli Muslime baqirdi bir ara, kene aruv ki misafirler tuymadilar:
- Ey, ne qaraysiniz? Olarinda eki közi, eki qoli, eki ayagi bar! degende kulkuler qalavlarni atlap tavga dagildi, musafirlerde qona basinda otirip qamir asina toydilar qosapqa toyalmaganda! Balalar qosapni suday isip oynasqanda, balabanlar quyu suvin dadin alip ayttilar:
- Koyinizin suvi bek tatli eken, tam Qirim daki çesmelerni hatirladiq! Degesik Isa aga, qapinin qatinda ayakta turgan Urqiye baqirganin tuymay qaldi, babasi qasin qizip oynatsada oga:      
- E, oni aselet sizge dep, uzaqta bolsa, tatli suvli quyudan cölni gesip ketirdim tatamman!        Sonday os lâflar, kulkuli sözler, anlatmalar, sofrani aylandilar, balalarin uyqusu kozlerin cümdirgasik...O vaqit, Enise hanim, Isa effendinin esi, aytti alsaqtan kelgen sesmen, ocanin apaqayina, Macide’ge:
- Sal sen tosekni kolderenne, balalar catarlar mende onlara masal aytip yuqlatarman,sen üyni, savutlarni ciygasiq. 
       Esite qaldi balalar masal aytilacagin, saltman salt tizildiler kozlerin caltiratip, cer toli toseklerge...Enise hanim basladi:
-Menim suyguli balalarim! Sizde bizday kelgesiniz biraz evel Qirim’dan.Hicretler baslaganda, Ekaterina ise Tuna nehrinden Volga  ve Kaspika denizine kadar uzanan çöller halkina sözüni keçiren koca bir hanligi yutmak istiyordi.Iste, oni yutulacak bir ala ketirmek içün basta Türkiye’nin tesirinden kurtarmak lâzim idi.
    Kinkorer ciladi:
- Men anlamayman! Maga tatarca aytsin!
- Menim tilim ep tatarca, ama biraz ta tatli vokallarman toli, derken, muallimelik etken apay basladi solay qonusmaga:
- Simdi masal aytam. Oni anniler sizin babaylarga, anaylarga aytkanlardir biraz önce. Sesleniz!
-Es seslemiycekmen!dep baqirdi gene Kinkorer. Onin “aytam” sözi “aytacaqman” bolsin.Em kuldiler,emde eki elmasiqtay betinden optiler “tiri” qiznin tatli tiline seyir etip. 
    “Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken, bir zamanda bay bir kose bar eken.Bu kose sorbaci ozüne çalistirmak içün irgat qidira eken.
Kunlerden bir kun ona bir yas kele de:
-Men sana irgat cürermen, kose sorbaci, dey.
Kose:
-Yahsi, men seni tutarman, maga saban sürersin. Eger, saban sürmege bilmesen,esinni alirman, dey. Qabulda da de bir sart qoya:
- Sana er kun bir bardaq yag berermen, sana bergen su bardaqni tolu ketirersin, tolu ketirmesen arkandan alti tasma kayisinni çikarirman, dey.
     Kose, irgatni sabanga yollay. Oga bir otmekmen bir bardak yag bere:
-Buni asa da, aqsam isten qaytqanda, bardaqni tolu ketir,dey.
Irgat iske kete. O, otmekni de, yagni da asap, bardaqni bos ketire.Kose oni koteklep,
arqasindan alti tasma qayisini çikarip oldüre.Saba bir irgat daa tuta. Oga da bir otmeknen bir bardak yag berip:
-Aqsam kelgende, bardak tolu kelsin! dey.
Bu ekinci irgat  da aqsam isten qaytkanda, bardaqni bos ketire. Kose oni da kotekley, arqasindan alti tasma qayisini  çikarip oldüre.
    Sabasina bir irgat daa tuta. Oga da bir otmeknen bir bardak yag berip:
-Aqsam kelgende, bardaqnin tolu ketir! dey.
 Bu irgat, bardaqnin yagini asap  bitire. Aqsam isten qaytqanda, tuta da bardaqnin içine topraq toldurip ketire.Kose bardaqni alip baqsa, ne korsün : bardaq tolu! Qarisina:
- Bu irgat bardaqni tolu ketirdi, dey.
Qarisi:
-Irgat bizden aqilli çiqti.Kaçmaq kerek, ondan  basqa bizim basimizga yeter, dedi.
Kose, qarisina:
-Sen,qari, çibereq pisirde, bir sandiq içine toldur, dep emir bere.
Irgat, olarnin laqirdilarini esitip, bir çetke saqlana.Kosenin qarisi nomay etip çiberek pisirip, sandiqqa qoya. Irgat da saqlangan yerinden çika. Olarga duydurmayip, sandiqnin içine qire. Kose ayta:
- Irgat yuqlasin da, son kaçarmiz, dey.
Qarisi konusa:
-Irgat endi yuqladi. Aydi tez bol, kaçayiq, dep koseni asiqtira. Kose çiberek sandigini arqasina ata, yolga çiqa.O, sandiq içinde irgatnin bolganini bilmey.
- Aman, qari,  ne de çoq çiberek pisirgensin. Sandiq pek agir. Aqqan terim tap balagimdan çibira, dey.
Olar say etip, kete-kete, bir yerge baralar. Kosenin qarni pek açiqa.
-Toqta, qari, men açiqtim, biraz qapinayim, dey.
       Olar sandiqnin qapagini açip baqsalar, ne korsünler : irgat, sandiqnin içinde simpayip
da otura! Sonra irgat sandiqtan çikip olarga ayta: 
-Meni taslap, qayda ketesiniz? dey.
Olar uçü de su yerde oturip asaylar.Asap toygan son kose çiberek ( esitip kiskene Kinkorer kizin “siborek” degenin, aytti )“siborek”, sandigini kene arkasina ata, keteler.Aqsam, yuksek bir qaya basina baralar.Anda yuqlamaga yatalar.Kose karisinen tenada qalganda, oga ayta:
- Menim yanimda sen yatarsin.Senin yaninda, qaya basinda,irgat yatar. Gece men uyanirman da, seni türtermen, sen de irgatni türtersin. O, yuqu arasinda qayadan asagi 
yuvarlanip oler,dey.
     Irgat olarnin bu laqirdilarini da esite.Kosenen qarisinin yuqlaganlarini bekley de, son turip, kosenen onin qarisinin arasina kirip yata.Uçurim basinda kosenin qarisi qala.Gece, kose uyanip, qarisi bellep, irgatini türte.Irgat da onin qarisini türte.Qosenin qarisi qayadan asagi yuvarlanip ole.
    Kose, yatqan yerinden turip:
-Tur, qari, keteyiyk! Endi irgattan qurtuldiq, dey.
Bir daa baqsa, ne korsün : yaninda irgat simpayip da otura ! Kose atilip tura da kaçmaga baslay. Irgat da onin pesine tüse.Kose, can alyametinen yaman etip kaça.Irgat onin pesinden yetip olamay.Kose bir koyge kele:” degende Enise hanim toqtaldi, balalar yuquga dalganlardir, dep. Ama Kinkorer qonusti:
-Sora? Aytsana!
Emen devamin aytti qirimli Enise hanim: Kose bir koyge kele:
-Aman, cemaat, dey, meni boyle – boyle bir adam qidirip kelecek. Yalvaram saqin meni kostermeniz, dey.
     Ozü barip, bir mezar içine kire. Irgat da  bu koyge kelip, su cemaattan soray:
- Minda, boyle – boyle bir kose keldimi? dep.  
Cemaat ta:
- Senin aytqan kosen keldi, amma o oldi, deyler oga. Irgat ta:
- Siz maga  onin mezarini kosteriniz, dey.
Oga kosenin mezarini kostereler.Irgat, mezarnin basina bara. Kose ise mezarinda nefes almaq içün bir tesik qaldirgan eken. Irgat tuta da bu tesikten mezar içine bir alma tigirta.Kose suvsagan olsa kerek, almani alip,asamaga baslay.Irgat onin alma asaganin duyip sonday dep ayta:
- Kose olmegen eken de !
O, mezarnin ustüni tirnaqlarinen qazip, açmaga baslay,ozü de enkastan ogüz kibi okürip bagira. Kose :
- Oyt! Oyt! Ket ayvan mezardan ! Simdi irgat kelir, seni de oldürir, meni de ! dep ogüzni kuva.
    Irgat, mezarni qazip, koseni andan çikara da kerçekten de oni oldüre.Son, olüsini mezarga komip taslay.”
-Episi ole! Nesin, qirimli tizem ! dedi Kinkorer, hala yuklamagan balasiq.
Ne day cevap bersin boga Enise hanim?
- E,e,e! Masallar da olim kop bola, asilinda bolmasin dep! Erkez yuqladi, sende yuqla!
  Basin catkan yastigindan koterip tursin, kizsik solendi, sakinlik halinde:
-Duvamni oqumadan qatip yuqlayim men?
Vaziyetni endi anlagan Enise hanim, kulumsirep, qizin betin siypap, dedi:
-Elbette,en basinda, sen, duva okuycan!